حفظ مالکیت معنوی ساپرا

 
مقدمه

از مؤلفه‌های تأثیرگذار در ارتقا کمی و کیفی تولید محتوا ایرانی- اسلامی، تشویق تولیدکنندگان، رفع موانع رونق کسب ‌وکار آن‌ها و فراهم نمودن سود دهی سرمایه‌گذاری در زمینه تولید اشاره کرد. امروزه صنعت تبادل اطلاعات به دلیل سهولت و سرعت دسترسی و همچنین فراوانی محتوا با اقبال چشمگیر کاربران و مشتریان مواجه است و همین امر صنعت تبادل اطلاعات را به تجارت اطلاعات مبدل نموده است. از سوی دیگر، مشخصه‌های محتوا در این عرصه الزاماتی را اقتضا می‌کند تا با رعایت آن‌ها، چرخه تولید ثروت، با وقفه مواجه نشود.

بیان مسئله

یکی از مهمترین مشخصه‌های محتوای دیجیتال، ارزان بودن کپی‌برداری از محتواست که در این مدل برخلاف محتوای آنالوگ، همه کپی‌ها اصل هستند. در صورت عدم مدیریت این موضوع، پس از مدتی با کاهش پدیدآورندگان، ناشران و کاربران مجاز مواجه خواهیم بود. در این فضا، ضرورت انحصار حق انتشار محتوای دیجیتالی برای پدیدآورنده و همچنین توانایی وی برای توزیع مطمئن محتوا، بیانگر نیاز فوری به مکانیزم مؤثر برای حمایت از این حقوق خواهد بود.

سازمان تنظیم مقررات صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی در نظر دارد به ‌عنوان متولی ساماندهی فعالیت‌های این عرصه راهکارهای مؤثر و ساده‌ای جهت دستیابی به موارد فوق فراهم نماید چراکه بخش عمده تحقق ساماندهی، در گرو توجه به نیازهای فعالان این عرصه به‌ویژه تولیدکنندگان محتواست.

عدم اطمینان سرمایه‌گذار تولید محتوا از سوددهی فعالیت، باعث ایجاد رکود در این حوزه و از بین رفتن استعدادها و سرمایه‌های فکری در مقوله تولید می‌باشد که یکی از عوامل عدم اطمینان، نقض حقوق مالکیت فکری آثار تولیدشده توسط افراد سودجو و یا حتی کاربران است.

با توجه به ویژگی سهولت تکثیر پذیری محتوای دیجیتال در فضای مجازی، دغدغه صیانت از منافع و حقوق ناشی از محتوا به‌مراتب بیش از دغدغه سرمایه‌گذاران تولید کالا درعالم واقع است. این موضوع منحصر به کشور ما نبوده و به‌عنوان مسئله مشترک بین تمامی کشورهای فعال در عرصه تبادل محتوای دیجیتال مورد بحث واقع‌شده است.

مدیریت حقوق دیجیتال

عدم اطمینان سرمایه‌گذار تولید محتوا از سوددهی فعالیت، باعث ایجاد رکود در این حوزه و از بین رفتن استعدادها و سرمایه‌های فکری در مقوله تولید می‌باشد که یکی از عوامل عدم اطمینان، نقض حقوق مالکیت فکری آثار تولیدشده توسط افراد سودجو و یا حتی کاربران است. با توجه به ویژگی سهولت تکثیر پذیری محتوای دیجیتال در فضای مجازی، دغدغه صیانت از منافع و حقوق ناشی از محتوا به‌مراتب بیش از دغدغه سرمایه‌گذاران تولید کالا درعالم واقع است. این موضوع منحصر به کشور ما نبوده و به‌عنوان مسئله مشترک بین تمامی کشورهای فعال در عرصه تبادل محتوای دیجیتال مورد بحث واقع‌شده است. مدیریت حقوق دیجیتال با طرح موضوع، اولین راه حلی که به ذهن می‌رسد پیاده‌سازی سامانه‌های مدیریت حقوق دیجیتال یا همان DRM می باشد. با هدف بیان موضوع، در این قسمت به معرفی این سامانه‌ها بصورت مختصر می پردازیم.

مدیریت حقوق دیجیتال به حمایت از حق نشر محتویات الکترونیکی مربوط می‌شود و در این رابطه بزرگترین چالش ها را برای کپی برداری‌های غیر مجاز ایجاد می‌کند و با محدود کردن فعالیت‌ها و استفاده از محتوای مورد نظر برای کاربر مجاز، به حمایت از حق نشر می‌پردازد. این سامانه به ناشران محتوای دیجیتال، توانایی توزیع مطمئن محتوای باارزش، همانند کتاب، موسیقی، ویدئو و عکس را خواهد داد تا استفاده از آن‌ها را کنترل کند و از توزیع غیر مجاز آن‌ها ممانعت نماید.

متأسفانه تا سال 2001 تعریف قابل قبولی برای DRM در میان فعالان این حوزه ارائه نشده بود تا اینکه کنسرسیوم وب جهان گستر (W3C)کارگروهی برای DRM ایجاد کرد تا با دعوت از نمایندگان فعالان اصلی به بحث و تبادل نظر در آن خصوص بپردازند که البته ماحصل مباحث آن کارگروه نیز منجر به تولید اسناد علمی سامانه مدیریت دیجیتالی حقوق Digital Management of Right بود و نه DRM. در سال‌های اخیر DRM به عنوان تکنیک‌های محدود کننده استفاده آزاد و انتقال محتوای دیجیتال و مفهومی برای اداره، کنترل، دسترسی و استفاده از محتوای دیجیتال شناخته می‌شود. همچنین DRM به یک سری از تکنولوژی هایی اطلاق می گردد که با استفاده از آن مالکان محتوای دیجیتال می‌توانند از تکثیر غیرقانونی محتوای خود حفاظت نمایند. این تکنولوژی ممکن است از طریق رمزگذاری بر محتوا و محدودیت دسترسی برای کاربران پیاده سازی شود.

به طور اساسی DRM یک روش فنی حمایت از محتوای دیجیتال است که اعمالی برای مراقبت از حقوق پدیدآورنده محتوا انجام می‌دهد. این اعمال شامل محدود نمودن دفعات اجرای محتوا، ممانعت از اجرای محتوا در یک دستگاه فاقد مجوز و نظارت بر روی عملیات انتقال محتوا میان دستگاه های مختلف می باشد.

کاربرد DRM

مدیریت حقوق دیجیتال در رسانه های مختلفی کاربرد دارد اما اغلب در فایل های موسیقی، فیلم ها و ویدئو های الکتریکی دیده می شود. اکثر فروشگاه های اینترنتی موسیقی برای محدود کردن کاربرد محتوای خریداری شده و انتقال آن به صورت پیوسته DRM را به کار می برند که این مسئله هنرمندان موسیقی را قادر می سازد تا خود از نتیجه تلاش هایشان بهره مند گردند. با اینکه مدیریت حقوق دیجیتال بیشتر در فیلم ها استفاده می شود، اما اکنون برای رسانه های دیگری نیز به صورت گسترده مورد استفاده قرار می گیرد. طرح های مختلف DRM می‌تواند تعداد دستگاه هایی را که یک فایل شنیداری در آن ها مورد استفاده قرار می گیرد محدود نماید. بسیاری از تولید کنندگان کتاب های الکترونیکی نیز از سیستمی مشابه مدیریت حقوق دیجیتال برای محدود کردن تعداد دستگاه هایی که یک کتاب می‌تواند در آن ها دیده شود استفاده می کنند.

مدیریت حقوق دیجیتال، بازدهی و قدرت تولید را افزایش می‌دهد. در اواسط سال 2005 تعدادی از تهیه کنندگان تلویزیون نیز به تدریج متقاضی استفاده از سیستم‌های DRM برای نمایش خود شدند.

مهمترین کارکردهای DRM

مدیریت حقوق دیجیتال امتیازات مهمی را فراهم می‌نماید که این امتیازات انجام تجارت دیجیتال و تولید ثروت از محل محتوا و خدمات مبتنی بر محتوای دیجیتال را ممکن می سازد. همه این امتیازات معمولاً برای تأمین اطمینان بین صاحب محتوای دیجیتال و کاربر استفاده می شود. از مهمترین کارکردهای این گونه سامانه ها می توان به موارد ذیل اشاره کرد:

  1. حمایت از محتوای دیجیتال
  2. توزیع مطمئن محتوای دیجیتال
  3. صحت و اعتبار محتوای دیجیتال
  4. رهگیری مبادلات محتوای دیجیتال

DRM با رمزنویسی کردن محتوا این امکان را برای صاحبان محتوای دیجیتال از جمله مؤلفان و ناشران فراهم می‌کند که محتوا را به سراسر یک شبکه غیرقابل اعتماد مانند اینترنت بفرستد تا کاربران مورد نظر بتوانند از آن استفاده کنند. DRM از یک برنامه رایانه ای به نام الگوریتم رمزی استفاده می‌کند تا محتوای دیجیتالی را رمزنگاری نماید.

الگوریتم رمزی به یک کلید رمز یا یک عبارت خاص و یا یک سری شماره نیاز دارد تا مطلب را رمزنویسی کرده و فقط دارندگان آن کلید از محتوای رمزنگاری شده استفاده نمایند. عدم سهولت دسترسی به این کلیدها حمایت از محتوای رمزنگاری شده را به دنبال دارد.

DRM صرفاً برای حمایت از حقوق مؤلفان و پدیدآورندگان مورد استفاده قرار نمی‌گیرد بلکه اصالت و صحت و انتساب محتوا به پدیدآورنده را تأیید می‌نماید. بدین صورت کاربر یا مشتری از اصالت محتوا، بالا بودن کیفیت و ارتباط مستقیم آن با پدیدآورنده اطمینان حاصل می‌نماید. حتی در خصوص رعایت حریم خصوصی کاربر برای مراجعه و درخواست دریافت محتوا و عدم نشر این اطلاعات برای سایر شرکت‌های خدماتی نیز، DRM راهکارهایی ارائه می‌نماید.

تغییر دادن محتوای دیجیتالِ اصل و قالب کردن آن به مشتریان ناآگاه به عنوان نسخه اصلی آسان است؛ اما DRM می‌تواند با استفاده از یک تکنیک ریاضی با نام تابع در هم ساز یک طرفه، محتوای دیجیتال را از دخل و تصرف دیجیتالی مصون نماید.

امنیت DRM

مدیریت حقوق دیجیتال به یک زیرساخت مطمئن نیاز دارد. زبان حقوق و مدل معماری باید بتوانند با سیستم‌های مهمی که در محل دیگر توسعه‌یافته‌اند مرتبط شوند. خلاصه‌ای از برخی از نگرانی‌ها در مورد زیرساخت مطمئن در کارگاه W3C عبارتند از: زیرساخت مطمئن چگونه است؟ مدیریت آن به عهده کیست؟ چگونه دارای ویژگی عمل پذیری متقابل (Counteractive) خواهد بود؟ مسئولیت اجتماعی و قانونی با چه کسی است؟

تجارت الکترونیکی و همه انواع خدمات در دنیای دیجیتال مبتنی بر زیرساخت‌های امن است. زیرساخت‌های امن درواقع آن‌قدر مهم هستند که باید خارج از فعالیت DRM در نظر گرفته شوند.

برآیند مطالب

درکل، می‌توان گفت که مدیریت حقوق دیجیتال موضوعی است که برای مقابله با نسخه‌برداری انبوه از آثار دیجیتالی به وجود آمده است و در کل نظامی است که اعمالی برای حمایت از حقوق پدیدآورندگان محتوا انجام می‌دهد.

نسل اول مدیریت حقوق دیجیتال بر امنیت سطح پایین و رمزگذاری انتشار غیرقانونی به‌وسیله قفل‌گذاری بر روی محتوا و محدودیت در توزیع آن‌ها همراه با پرداخت هزینه متمرکز شد.

نسل دوم از مدیریت حقوق دیجیتال از دیدگاه عملی، امنیت و رمزگذاری بر محتوا فاصله گرفت و توانایی‌هایش را به موضوع مدیریت گسترش داد.

نسل سوم مدیریت حقوق دیجیتال کاربرد جنبه‌های قانونی، فنی و اخلاقی را با هم ترکیب می‌کند تا به یک مدل تجاری منطقی و برطرف‌کننده نیازهای کاربر دست یابد. استفاده‌کنندگان سامانه‌های مدیریت حقوق دیجیتال نباید انتظار داشته باشند که این فناوری و استانداردهای فنی آن عدم سوءاستفاده از محتوا را کاملاً تضمین نماید. برای بهینه‌سازی این حمایت باید به جای تحلیل صرفاً فنی، از چشم‌انداز وسیع‌تری به DRM نگریست. امروزه سازمان‌های زیادی درگیر استانداردسازی برای DRM هستند و به نظر می‌رسد مالکان محتواهای دیجیتال، استودیوهای تولید فیلم و سازمان‌های انتشارات می‌بایست منتظر شنیدن خبرهای خوبی برای تضمین حقوق ایشان بر محتواها باشند.

سازمان تنظیم مقررات صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی و مسیر پیش رو

به‌منظور حفظ حقوق پدیدآورندگان آثار در فضای مجازی، سازمان تنظیم مقررات بامطالعه تجارب سایر کشورها و ارائه‌دهندگان خدمات، اقدام به طراحی سامانه‌ای نموده است تا از این طریق بتواند شفافیت فرآیند انتشار محتوای صوتی و تصویری را فراهم نماید که این امر قابلیت رهگیری انتشار محتوای متعلق به دیگران را به دنبال دارد. با علم به این موضوع که بازنشر محتوای متعلق به دیگران قابل رصد و رهگیری است، این امر می‌تواند از نقض حقوق پدیدآورندگان آثار پیشگیری نماید.

به همین منظور این سازمان با ارائه خدمات مدیریت حقوق محتوای دیجیتالی از طریق شرکت‌های سروش رسانه و سروش صوتی و تصویری قصد دارد تا خلأهای موجود در این حوزه را مرتفع سازد و پدیدآورندگان آثار بتوانند با مراجعه به دفاتر شرکت‌های فوق فرآیندهای ثبت محتوا و مشخصات پدیدآورنده را طی نمایند و از خدمات آن منتفع شوند.

فرآیندهای سامانه:



1- ایجاد سامانه ثبت محتوا و تخصیص مشخصه‌های منحصربه‌فرد برای آن

هر دارنده محتوا می‌تواند نسبت به ارائه اثر خود به سامانه، ثبت مشخصات آن و دریافت شناسنامه اثر اقدام نماید. در مقابل، مشخصه رمزنگاری‌شده برای هر محتوا توسط سامانه تولید می‌گردد. مشخصه رمزنگاری‌شده به‌گونه‌ای تهیه و تولید می‌شود که در قالب‌های گوناگون توسط سایر بخش‌های سامانه که در مراحل بعدی خواهد آمد قابل جستجو و واکشی باشد.

بدیهی است تنها افرادی می‌توانند از خدمات این سامانه منتفع شده و نقض حقوق مالکیت فکری آثار خود را از این طریق مورد پیگرد قرار دهند که سابقاً نسبت به ثبت محتوا و اثر در این سامانه اقدام نموده باشند.

در صورت درخواست مالک محتوا در خصوص اعمال محدودیت برای تعداد دفعات اجرای محتوا یا محدودیت در دستگاه‌های اجراکننده محتوا این سامانه خواهد توانست محتوا را به همان‌گونه جهت انتشار آماده نماید.

2- رصد و واکشی محتوا

در این بخش از سامانه مختصات و مشخصه رمزنگاری‌شده محتوا به خزش گرهای طراحی‌شده داده می‌شود تا به‌صورت مداوم انتشار محتواهای دارای آن مشخصه را رصد و گزارش نمایند. خزش گرها که از موتورهای قدرتمندی برخوردارند، قادر خواهند بود که در زمان کوتاهی، آدرس دامنه و آی پی و کلیه اطلاعات مرتبط با ناشر موردنظر را گزارش نماید.

3-ارسال گزارش به داشبورد مالک اثر

سامانه قابلیت خواهد داشت تا به‌صورت ادواری در بازه‌های زمانی تعریف‌شده گزارش بازنشر محتوا را به مالک بدهد. در این مرحله صاحب اثر می‌تواند ناشرین فاقد مجوز یا رابطه قراردادی را شناسایی نماید تا نسبت به احقاق حقوق تضییع‌شده خود تصمیم‌گیری نماید.

4- اطمینان بخشی به کاربر در خصوص محتوا

با قرار دادن نمایه یا نشان برای درگاه ارائه محتوا یا برچسب بر روی محتوای ثبت‌شده در سامانه، کاربر می‌تواند از صحت، کیفیت و اصالت محتوا اطمینان حاصل نماید و اسیر مقاصد سودجویانه برخی افراد از طریق برچسب‌های گمراه‌کننده نگردد.

5- اطلاع‌رسانی به ارائه‌دهندگان خدمات در خصوص وضعیت مالکیت اثر

با توجه به وضعیت فعلی حاکم بر فضای مجازی در خصوص حقوق مالکیت فکری آثار، برخورد ضربتی و قهری با ارائه‌دهندگان خدمات و محتوا، می‌تواند به کاهش فعالیت‌های خدمات این حوزه بیانجامد. درحالی‌که تقویت و حمایت از تولیدکنندگان، در کنار حمایت‌های مناسب از ارائه‌دهنده خدمات، به‌عنوان ایده آل تلقی خواهد شد.

باهدف کمک به ارائه‌دهندگان دارای مجوز، سامانه می‌تواند با تخصیص درگاه‌های اطلاع‌رسانی در پلتفرم‌های ارائه خدمات و محتوا، اطلاعات مربوط به وضعیت حقوق مالکیت فکری محتوا را، پیش از انتشار به ایشان ارائه نماید تا ناشر، با ریسک کمتری برای نقض آن حقوق مواجه باشد.

6- اقامه دعوا علیه ناقضین

در این مرحله مالک اثر و یا پدیدآورنده محتوا می‌تواند با در اختیار داشتن مستندات موارد نقض حقوق مالکیت فکری اثر، موضوع را در محاکم و مراجع قضایی پیگیری نموده و خسارت وارده از این محل را مطالبه نماید.

به همین منظور واحدهای حقوقی متخصص در زمینه مالکیت فکری آثار دیجیتال در شرکت‌های سروش رسانه و سروش صوتی و تصویری می‌توانند با انعقاد قرارداد با مالک اثر فرآیند استیفای حقوق تضییع‌شده وی را از سوی ایشان پیگیری نمایند. همچنین مالک می‌تواند پیگیری امور حقوقی را توسط وکلا و حقوقدانان معرفی شده توسط خود پیگیری نماید.